Xây dựng nhóm đàn mẹ cho trại nhân giống ong dú

Một trại chuyên ra tổ ong dú giống sống hay chết nhờ một nhóm nhỏ: những đàn mẹ. Mỗi tổ giống bán ra đều mang nguồn gốc từ một đàn nào đó trong nhóm này. Nếu nhóm đàn mẹ được dựng cẩu thả, lỗi sẽ không lộ ngay mà nhân dần lên qua từng đợt tách, và người mua là người gặp nó trước.

Bài này không bàn chuyện chọn một đàn đơn lẻ, mà bàn chuyện dựng cả một nhóm đàn mẹ: chọn bao nhiêu đàn, sắp xếp ra sao, dùng chúng theo nhịp nào để đàn mẹ không kiệt sức và tổ giống ra đều chất lượng.

Vì sao trại giống cần một nhóm, không phải một đàn

Người nuôi nhỏ có thể sống ổn với một đàn mẹ tốt. Trại làm giống thì không. Có ba lý do thực tế:

• Sản lượng tổ giống: một đàn chỉ chịu được số lần tách có hạn trong năm. Muốn ra tổ đều thì phải có nhiều đàn để luân phiên.
• Rủi ro: nếu đàn mẹ duy nhất gặp sự cố (kiến tràn, bị phá tổ, thời tiết bất thường) thì cả kế hoạch dừng lại.
• Độ đa dạng: mọi tổ trong trại đều là con cháu của một đàn thì khi gặp điều kiện bất lợi, chúng dễ cùng yếu một lúc.

Dựng nhóm theo ba tầng

Cách chia này giúp trại luôn có người kế nhiệm. Khi một đàn mẹ chính già yếu hoặc hồi chậm, đã có sẵn một đàn dự bị đủ hồ sơ để lên thay, không phải chọn vội.

Nguồn đàn cho nhóm: đừng gom từ một chỗ

Khi khởi đầu trại giống, thường người ta tách hết từ vài đàn tốt nhất đang có. Làm vậy nhanh, nhưng sau vài đợt cả trại chỉ còn một hai dòng. Nên có chủ đích đưa vào tầng «đang thử» những đàn có nguồn gốc khác: tổ mua từ trại khác cùng vùng khí hậu, tổ đổi với người nuôi quen. Phải cùng loài với nhóm đàn mẹ hiện có, và phải nuôi thử đủ lâu trước khi lên tầng trên. Muốn rõ cách xem một tổ mới về có đáng đưa vào tầng thử không, xem chuyên mục Đánh giá tổ giống.

Nhịp dùng đàn mẹ trong năm

Đàn ong dú hồi chậm hơn nhiều người nghĩ. Sau mỗi lần tách, đàn mẹ mất một phần ong thợ, bầu nhộng và bầu mật, cần thời gian xây lại. Một lịch luân phiên đơn giản:

1. Chỉ tách vào mùa hoa nở nhiều và thời tiết ổn định của vùng; tránh lúc nắng hạn gắt hay mưa dầm kéo dài.
2. Mỗi đợt chỉ dùng một phần đàn mẹ chính, phần còn lại nghỉ.
3. Trước khi tách, mở thùng xác nhận đàn thật sự đầy: bầu nhộng nhiều tầng, có bầu mật phấn dự trữ, ong thợ đông ở miệng tổ.
4. Sau khi tách, ghi ngày tách vào sổ; lần tách kế tiếp chỉ khi đàn đã đầy lại, không theo ngày cố định.
5. Đàn mẹ nào hồi chậm hơn hẳn các đàn khác sau tách thì chuyển xuống tầng dự bị để nghỉ.

Hồ sơ đàn mẹ: tối thiểu phải ghi gì

Trại giống không có sổ thì không có cơ sở để nói với người mua tổ của mình từ đâu ra. Mỗi đàn mẹ cần một trang riêng ghi:

• Mã đàn, loài, nguồn gốc (tách từ đàn nào hoặc mua từ đâu), ngày vào trại.
• Mỗi tháng một dòng: quân, bầu nhộng, sự cố (kiến, mốc, phải cho ăn).
• Các lần tách: ngày, số tổ con ra, thời gian đàn mẹ hồi lại.
• Theo dõi tổ con: tổ con có sống ổn sau vài tháng không. Đây là thước đo trung thực nhất về chất lượng đàn mẹ.

Ghi chép bằng giấy vẫn được, nhưng khi số đàn lên tới vài chục, dùng app quản lý trại ong để lưu lịch kiểm tra và lịch sử tách từng đàn sẽ đỡ sót hơn nhiều.

Xét lại nhóm mỗi năm

Cuối mỗi năm, giở hồ sơ ra xét: đàn mẹ chính nào có tổ con hay hỏng, hồi chậm, hoặc bắt đầu hay gặp sự cố thì cho xuống. Đàn dự bị nào ổn định suốt năm thì cho lên. Đàn đang thử nào qua một vòng mùa sạch sẽ thì vào dự bị. Nhờ vậy nhóm đàn mẹ luôn được làm mới mà không bị đứt. Chi tiết cách tách sau khi đã có nhóm đàn mẹ nằm ở chuyên mục Nhân đàn.

Bắt đầu từ đâu nếu chưa có nhóm đàn mẹ

Người mới dựng trại giống thường thiếu chính tầng trên cùng: chưa có đàn nào đủ hai vòng mùa. Cách đi chắc là mua vài tổ giống từ trại đã nuôi lâu, có nguồn gốc rõ, đưa vào tầng đang thử và kiên nhẫn chờ. Trại ong dú Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh cung cấp tổ ong dú giống bên cạnh mật ong dú, hộp quà mật và đồ làm từ sáp ong dú như son dưỡng môi; người mua có thể hỏi rõ tổ được tách từ đàn nào trước khi nhận.

Câu hỏi thường gặp