Giữ đa dạng nguồn giống ong dú khi trại mở rộng

Khi trại mới có mươi thùng, chuyện đàn nào sinh ra từ đàn nào vẫn nằm trong đầu người nuôi. Lên vài trăm thùng, trí nhớ không còn đủ. Mỗi mùa tách, người ta có xu hướng lấy giống từ những đàn đông nhất đang đứng ngay trước mặt, và chỉ sau vài vụ, phần lớn trại đã là anh em ruột của nhau mà không ai để ý.

Bài này dành cho trại đang nhân đàn đều đặn, muốn mở rộng mà không đánh đổi sức bền của cả đàn. Trọng tâm là một hệ thống quản lý dòng giống đơn giản, áp được ngay vào mùa tách tới.

Trại lớn mất đa dạng nhanh hơn trại nhỏ

Nghe có vẻ ngược, vì trại lớn có nhiều đàn hơn. Nhưng nhịp tách ở trại lớn nhanh và dồn dập. Khi cần ra nhiều tổ con trong một mùa, người làm sẽ ưu tiên đàn đông, nhộng nhiều, tách được nhiều lần. Những đàn đó thường thuộc cùng một vài dòng đang thuận lợi trong năm. Một hai vụ như vậy là tỷ lệ của dòng ấy trong trại tăng vọt.

Rủi ro thấy rõ khi có biến: một mùa mưa dài, một đợt nóng kéo dài, hay thiên địch như ruồi lính đen, kiến tăng lên. Nếu dòng chiếm đa số lại đúng là dòng chịu kém, thiệt hại không dừng ở vài thùng mà lan khắp trại. Ngoài ra, giao phối cận huyết kéo dài ở ong có thể sinh ra ong đực bất thường, làm đàn yếu dần mà khó nhận ra nguyên nhân.

Dựng hệ thống nhóm dòng

Không cần xét nghiệm gì. Chỉ cần chia trại theo nguồn gốc và quản lý nhịp nhân.

1. Lần ngược nguồn gốc. Gom các thùng theo tổ gốc ban đầu mà trại nhận về. Thùng nào không rõ gốc thì xếp vào nhóm riêng.
2. Đặt tên nhóm dòng. Ví dụ nhóm A, B, C, D theo từng nguồn mua hoặc từng tổ gốc. Ghi ký hiệu nhóm lên thùng bên cạnh mã số.
3. Chọn đàn mẹ trong từng nhóm. Mỗi nhóm giữ vài đàn mẹ đạt chuẩn: đông, hiền, sạch tổ, qua được ít nhất một mùa khô và một mùa mưa.
4. Đặt hạn mức. Quy ước nội bộ rằng không nhóm nào vượt quá khoảng một phần ba số thùng của trại. Nhóm nào chạm ngưỡng thì mùa đó ngưng tách từ nhóm ấy.
5. Bổ sung nhóm mới định kỳ. Vài năm một lần nhận thêm tổ từ nguồn khác có khí hậu tương tự, lập thành nhóm mới sau khi theo dõi một mùa.

Lịch luân phiên mẫu cho một năm

Chi tiết thao tác tách và chăm tổ con xem thêm ở chuyên mục Nhân đàn.

Những con số nên theo dõi trong sổ

Với trại lớn, ghi chép không cần cầu kỳ nhưng phải đều. Mỗi thùng nên có:

• Mã thùng và ký hiệu nhóm dòng.
• Mã tổ mẹ và ngày tách ra.
• Ghi chú sức đàn sau mỗi lần kiểm tra: đông, vừa, yếu.
• Các sự cố: bỏ tổ, bị kiến, bị ruồi lính đen, chết đàn.
• Số lần đàn đó đã được dùng làm đàn mẹ.

Sau một hai năm, chỉ cần lọc theo nhóm là thấy ngay nhóm nào hay gặp sự cố, nhóm nào phục hồi nhanh sau tách. Đó là dữ liệu thật của chính trại, đáng tin hơn mọi lời quảng cáo về giống.

Khi nào cần nhập nguồn mới, và chọn thế nào

Dấu hiệu nên nhập thêm: một nhóm đã vượt hạn mức nhiều mùa liền, hoặc số nhóm dòng trong trại chỉ còn hai, hoặc các nhóm cùng suy trong một đợt thời tiết xấu. Khi chọn nguồn, ưu tiên nơi có mùa mưa, mùa khô gần giống vùng trại, người bán nói rõ được tổ tách từ đâu, tổ đã sống ổn trong thùng. Tránh nguồn gốc là tổ bắt từ rừng, vừa phá quần thể hoang dã vừa khó sống sau khi chuyển. Nên xem kỹ các tiêu chí ở mục Đánh giá tổ giống trước khi nhận.

Công cụ và nguồn tổ cho trại đang mở rộng

Ghi chép trên giấy vẫn được, nhưng khi trại vượt vài trăm thùng thì việc lọc theo nhóm dòng trên sổ tay rất mất thời gian. Ứng dụng quản lý trại ong cho phép ghi từng đàn, lịch kiểm tra và nguồn gốc, tiện tra cứu khi lên kế hoạch tách. Còn khi cần lập một nhóm dòng mới, trại ong dú Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh có tổ giống tách từ đàn nuôi trong thùng, cùng các dòng hàng mật ong dú, son dưỡng môi từ sáp ong dú và hộp quà mật; thông tin tại ongquy.com.

Câu hỏi thường gặp