Đàn hoang ít dần: nhân đàn để giữ nguồn giống

Nếu mỗi năm cần thêm chục tổ giống, chúng sẽ đến từ đâu? Mười năm trước nhiều người trả lời rất nhanh: ra vườn, ra bìa rừng tìm tổ hoang. Câu trả lời đó giờ không còn đúng. Tổ hoang thưa đi rõ rệt, và mỗi lần đục một tổ hoang là bớt thêm một nguồn giống cho các năm sau.

Áp lực vì thế dồn về phía người nuôi. Ai giữ đàn thì cũng phải là người làm giống. Bài này nhìn chuyện đàn hoang ít dần từ góc đó: làm sao nhân đàn đủ, đều và không làm hẹp dòng giống.

Đàn hoang mất đi thì người nuôi mất gì

Đàn hoang không chỉ là kho để bắt. Nó là mạng lưới quanh trại: ong đực từ tổ hoang bay tới giao phối với chúa tơ của đàn nuôi, giúp dòng giống trong vùng được pha trộn tự nhiên. Khi quanh trại không còn tổ hoang nào, đàn nuôi chỉ còn gặp ong đực từ chính trại mình và vài trại lân cận.

Lúc đầu chưa thấy gì. Nhưng qua nhiều lượt tách từ cùng vài đàn mẹ, có thể gặp đàn yếu dần, chúa tơ khó đậu, tổ con lâu đứng. Đó là lý do người làm giống cần chủ động giữ độ rộng của nguồn đàn mẹ thay vì trông vào tự nhiên như trước.

Kế hoạch tách đàn cho một năm

1. Đếm và xếp hạng đàn: ghi lại đàn nào đông ong, bọng trứng to, bầu mật nhiều, ít bị kiến ruồi quấy. Chỉ đàn hạng tốt mới làm đàn mẹ.
2. Chọn mùa: tách khi hoa nhiều và trời ổn định. Tránh những tuần mưa dầm kéo dài hoặc nắng gắt khô hạn, vì tổ con cần ong đi làm được ngay.
3. Chia lượt: mỗi đàn mẹ chỉ tách một lần trong một đợt, để đàn mẹ kịp hồi lại trước lượt sau.
4. Ghi sổ: tổ con nào từ đàn mẹ nào, ngày tách, ngày thấy chúa mới đẻ. Sổ này giúp biết dòng nào tách tốt và tránh dồn mãi vào một dòng.
5. Giữ khoảng nghỉ: tổ con đứng đàn rồi mới tính chuyện tách tiếp từ nó.

Chi tiết thao tác chia bọng trứng, bầu mật và cách đặt tổ con nằm trong chuyên mục Nhân đàn.

Tách đúng hay tách vội: so nhanh

Giữ dòng giống rộng mà không cần tổ hoang

Không có đàn hoang quanh trại thì người nuôi phải tự làm phần việc pha trộn đó:

• Nhiều đàn mẹ: tổ con năm nay nên đến từ càng nhiều đàn mẹ khác nhau càng tốt.
• Đặt đàn xen: đặt các dòng khác nhau gần nhau trong vườn để ong đực có cơ hội gặp chúa tơ của dòng khác.
• Đổi tổ với người nuôi khác: thỉnh thoảng đổi vài tổ khoẻ với trại ở vùng gần có cùng loài, nhưng không đổi loài lạ, không lấy tổ bắt từ rừng.
• Giữ chỗ cho tổ hoang còn lại: nếu quanh trại còn tổ hoang, đừng đụng tới. Đó là nguồn ong đực miễn phí.

Khi phải mua thêm tổ

Người mới hoặc trại cần thêm dòng thường phải mua. Cách tránh mua nhầm tổ bắt là hỏi thẳng: tổ tách từ đàn nào, tách bao lâu rồi, đã thấy chúa đẻ chưa. Tổ tách trong thùng thường có cấu trúc gọn, bọng trứng ở giữa và miệng tổ đã ổn định. Tổ bắt từ rừng hay đi kèm khúc cây cưa, vết chẻ, bầu mật bị vỡ. Chuyên mục Đánh giá tổ giống có thêm cách kiểm.

Trại Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh nhân giống hoàn toàn bằng tách trong thùng, nên tổ giống ở đó không lấy từ đàn hoang. Ngoài tổ giống, trại còn có mật ong dú, hộp quà mật và các món từ sáp ong dú như son dưỡng môi. Ai muốn ghi sổ đàn mẹ, ngày tách, ngày chúa đẻ cho gọn có thể dùng app quản lý trại ong, thay cho cuốn sổ tay dễ thất lạc.

Câu hỏi thường gặp