Điều hoà nhiệt trong tổ ong dú giống khi nhân đàn

Đàn vừa tách là đàn mỏng quân nhất trong cả vòng đời của nó. Một nửa số ong thợ ở lại thùng mẹ, nửa kia sang thùng mới cùng một phần ô ấu trùng, bình mật, bình phấn. Trong những tuần đầu, đàn con vừa phải dựng lại nề nếp, vừa phải giữ cho đám ấu trùng mang theo không bị nóng quá hay lạnh quá. Lực lượng ít mà việc nhiều, nên ở khu nhân giống, chỗ đặt thùng và thời điểm tách ảnh hưởng tới tỉ lệ đàn sống nhiều hơn mọi mẹo khác.

Bài này viết cho người tự nhân đàn giống, với khí hậu kiểu Đồng Nai và các tỉnh quanh đó: mùa khô nắng chiều gắt, mùa mưa ẩm, đêm ít khi lạnh.

Vì sao đàn vừa tách khó giữ nhiệt

Đàn ong dú giữ nhiệt độ trong tổ bằng hai thứ: vỏ tổ và sức lao động. Vỏ tổ gồm thành thùng, lớp trám nhựa ở khe hở và lớp áo sáp nhựa bao quanh buồng ấu trùng. Sức lao động là những ong thợ đứng quạt cánh khi nóng, trám cửa khi lạnh.

Ở đàn mới tách, cả hai đều thiếu. Lớp áo quanh ấu trùng thường bị xé rách khi chia, đàn phải xây lại. Số ong thợ chỉ còn khoảng một nửa, mà trong đó lại phải chia người đi kiếm ăn, người xây, người gác cửa. Chỉ cần một buổi chiều thùng phơi nắng, phần lớn ong thợ dồn vào quạt, gần như không ai đi lấy phấn, và đàn yếu dần đi theo từng ngày. Muốn hiểu kỹ hơn cách tách để đàn ít bị xáo trộn, xem mục Nhân đàn.

Bố trí khu nhân giống từ đầu

Khu nhân giống nên là một góc riêng trong vườn, không đặt lẫn với dãy đàn sản xuất. Lý do: đàn con cần được nhìn hằng ngày, và cần chỗ mát nhất vườn.

Chọn góc vườn

• Ưu tiên phía đông hoặc phía có cây lớn che bóng chiều. Nắng sáng vào thùng là tốt, đàn khởi động sớm.
• Tránh sát tường gạch, mái tôn, sân bê tông vì những bề mặt này hắt nóng ngược lại vào buổi chiều.
• Gần nguồn hoa nhưng không cần sát. Đàn mới ít quân, đường bay ngắn giúp đỡ tốn sức.

Kê và che từng thùng

• Mỗi thùng kê trên giá cao, chân giá có biện pháp chặn kiến.
• Mái che rộng hơn nóc thùng, có khoảng hở giữa mái và nóc cho gió lùa qua.
• Các thùng cách nhau đủ để ong không bay nhầm cửa, cửa các thùng nên quay theo hướng khác nhau hoặc có dấu màu khác nhau ở thành thùng.

Lối đi và bóng râm phụ

Chừa lối đi đủ rộng để người kiểm tra không phải chen sát thùng. Nếu cây che còn nhỏ, có thể căng lưới che nắng phía tây của cả dãy trong mùa khô, tháo ra khi vào mùa mưa để khu nhân giống không bị ẩm bí.

Chọn ngày và giờ tách theo mùa

Trong ngày, tách vào buổi sáng sớm khi trời còn mát là hợp lý nhất. Đàn có cả ngày để định hướng cửa mới, và không phải chống nóng ngay trong lúc đang xáo trộn.

Theo dõi tuần đầu sau khi tách

1. Ngày đầu tiên: chiều tối nhìn cửa thùng con. Có ong đứng gác, có ong ra vào là đàn đã nhận cửa.
2. Ba ngày tiếp theo: ra vườn vào giờ nóng nhất. Nếu cửa thùng con đông ong đứng quạt hoặc ong bám thành đám ngoài thùng, che thêm phía nắng ngay hôm đó.
3. Cuối tuần thứ nhất: nhìn có ong mang phấn về chưa. Có phấn về là đàn đã đủ sức vừa giữ nhiệt vừa kiếm ăn.
4. Không mở nắp xem bên trong trong tuần đầu nếu bên ngoài vẫn ổn. Mỗi lần mở là một lần lớp áo và lớp trám bị phá, đàn phải làm lại.

Nên ghi chép từng thùng con: ngày tách, đàn mẹ nào, thời tiết, các lần che thêm hay dời chỗ. Sau vài lứa, người nuôi sẽ thấy rõ góc nào trong khu nhân giống cho tỉ lệ đàn sống cao. Việc ghi chép này làm trên giấy cũng được, hoặc dùng app quản lý trại ong để có lịch kiểm tra và lịch sử từng đàn.

Những lỗi hay gặp ở khu nhân giống

• Đặt thùng con vào đúng chỗ thùng mẹ cũ vừa dời đi, trong khi chỗ đó vốn là chỗ nắng.
• Dùng thùng mỏng, ghép vội cho đàn con vì nghĩ đàn nhỏ thì thùng nhỏ, mỏng cũng được.
• Che kín bốn phía bằng bạt để chống nắng, làm khu nhân giống bí hơi và ẩm.
• Tách hàng loạt trong một đợt nắng, rồi không đủ thời gian theo dõi từng thùng.

Khi muốn rút ngắn đường học nghề

Nhân đàn là việc học bằng tay, mỗi vườn một kiểu. Nếu chưa có đàn mẹ đủ mạnh để tách, có thể bắt đầu bằng tổ giống đã ổn định thay vì tách non. Trại ong dú Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh có tổ giống ong dú nuôi trong điều kiện nắng nóng miền Đông, bên cạnh mật ong dú, hộp quà mật và các sản phẩm từ sáp ong dú như son dưỡng môi. Trước khi mua, nên hỏi rõ đàn đã tách được bao lâu và đã qua mùa khô nào chưa.

Câu hỏi thường gặp