Hiểu sinh học để nhân giống ong dú chắc tay

Chuyện quen thuộc ở người mới tách đàn: thùng mẹ vẫn chạy đều, còn thùng con thì sau một hai tuần cửa tổ thưa dần, rồi kiến kéo vào. Phần lớn những lần hỏng như vậy không do xui. Chúng xảy ra vì người tách chưa hình dung được bên trong đàn đang diễn ra chuyện gì về mặt sinh học.

Bài này không nói lại lý thuyết chung. Nó chỉ chọn những điều sinh học dính trực tiếp tới việc nhân giống, rồi chỉ ra mỗi điều đó biến thành thao tác gì trên tay.

Đàn ong dú tạo chúa mới bằng cách nào

Trong bánh ong non của ong dú có những ô to hơn hẳn ô thường. Đó là ô chúa: ấu trùng trong đó được đổ nhiều thức ăn hơn và lớn thành chúa non. Ở nhiều loài ong dú hay nuôi, ô chúa thường nằm ở rìa bánh ong non, đàn khoẻ lúc nào cũng có sẵn vài ô.

Chúa non nở ra sẽ bay đi giao phối, quay về, bụng phình dần rồi bắt đầu đẻ. Sau đó nó không bao giờ bay nữa. Hai điều suy ra cho người tách:

• Phần bánh ong non mang sang thùng con phải có ô chúa, hoặc ít nhất là bánh ong non đang già, sắp nở, để đàn có cơ hội tự tạo chúa.
• Thùng con cần thời gian cho chúa non bay giao phối. Nếu đặt thùng ở chỗ đông người qua lại, gió mạnh hay quá gần các thùng khác, chúa non dễ lạc.

Đi từng bước: sinh học nằm ở đâu trong mỗi thao tác

1. Chọn đàn mẹ. Đàn đông, cửa tổ ong ra vào đều, có bầu mật bầu phấn dự trữ. Sinh học ở đây: đàn yếu không đủ ong thợ để chia, tách ra là hai đàn cùng yếu.
2. Chọn thời điểm. Lúc vườn đang có hoa, trời ấm, không mưa dầm. Đàn đang trong nhịp tăng quân sẽ có nhiều bánh ong non và ô chúa hơn.
3. Mở thùng và tìm chúa. Chúa to, bụng căng, di chuyển chậm. Thấy chúa thì để nguyên nó ở thùng mẹ. Không đụng, không bế ra ngoài.
4. Cắt phần bánh ong non. Lấy khoảng một phần ba đến một nửa, chọn phần có ô chúa. Giữ nguyên chiều đặt như trong tổ cũ, không lật ngược.
5. Thêm thức ăn. Chuyển vài bầu mật và bầu phấn còn kín sang thùng con, để ong không phải đói trong những ngày đầu.
6. Chia ong thợ. Đặt thùng con vào đúng chỗ thùng mẹ vừa đứng, dời thùng mẹ sang bên. Ong thợ già đi kiếm ăn về sẽ vào thùng con theo trí nhớ vị trí, nhờ vậy thùng con có lực lượng.
7. Bịt khe, chặn kiến. Trét kín khe hở, cắt mọi cầu nối cho kiến, chân kệ kê trong bát nước hoặc dầu.

Lịch chờ: đừng mở thùng con quá sớm

Vòng đời từ trứng tới ong trưởng thành của ong dú tính bằng tuần, và trời lạnh thì kéo dài thêm. Cộng thêm thời gian chúa non nở, bay giao phối và bắt đầu đẻ, người nuôi thường phải chờ cả tháng rưỡi, có khi lâu hơn, mới thấy rõ dấu hiệu đàn con đã ổn.

Mốc trên chỉ để định hướng, tuỳ loài và thời tiết. Điều quan trọng là đừng vì sốt ruột mà mở thùng con mỗi tuần. Mỗi lần mở là một lần mất nhiệt và lộ khe cho kiến, ruồi.

Những dấu hiệu tách hỏng và lý do sinh học

• Cửa tổ thùng con vắng dần sau hai tuần: thường do thiếu ong thợ già, ong non nở không kịp bù số chết.
• Không thấy bánh ong non mới sau hai tháng: có thể không có ô chúa, hoặc chúa non không quay về sau chuyến bay giao phối.
• Thùng mẹ tụt mạnh: lấy quá nhiều bánh ong non hoặc tách vào lúc đàn mẹ chưa đủ mạnh.

Nhiều lỗi thật ra bắt đầu từ trước khi tách, ở bước đánh giá đàn. Xem thêm cách nhìn một đàn có đủ sức hay không ở mục Đánh giá tổ giống.

Học tách đàn từ chỗ có đàn thật

Đọc thì hiểu, nhưng nhận ra ô chúa lần đầu bằng mắt vẫn khó. Trại ong dú Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh tự tách đàn để làm tổ giống, đồng thời có mật ong dú, hộp quà mật và sản phẩm từ sáp ong dú như son dưỡng môi. Ai sắp tự nhân giống có thể ghi lại ngày tách, ngày kiểm tra của từng thùng trên app quản lý trại ong để không phải nhớ trong đầu và không mở thùng sai lúc.

Câu hỏi thường gặp