Nhân tại chỗ hay mua ngoài: cân theo giai đoạn trại

Trại ong dú lớn lên bằng hai dòng chảy: tổ tự tách từ đàn trong trại và tổ mua thêm từ ngoài. Cái khó không phải chọn một bỏ một, mà là cân hai dòng ấy cho hợp với từng giai đoạn. Năm đầu gần như phải mua hết. Vài năm sau, phần lớn tổ mới nên đến từ chính trại. Ai giữ tỉ lệ mua ngoài cao mãi thì tốn vốn và khó kiểm soát chất lượng; ai đóng cửa hẳn thì trại dần chỉ còn họ hàng của vài đàn mẹ.

Ba giai đoạn, ba cách cân

Giai đoạn mới vào nghề

Chưa có đàn nào thì không có gì để tách. Lúc này nên mua vài tổ đã ổn định, đủ ong, có mật phấn dự trữ, rồi nuôi qua ít nhất một mùa mưa và một mùa khô. Mục tiêu không phải tăng số tổ mà là hiểu đàn: nhìn miệng tổ biết khoẻ hay yếu, biết khi nào đàn đầy, khi nào đàn đói. Tách quá sớm khi tay còn non là cách nhanh nhất để mất cả tổ mẹ lẫn tổ con.

Giai đoạn bắt đầu tự nhân

Khi đã có vài tổ khoẻ qua được mùa khó, có thể tách từ một hai đàn mạnh nhất. Vẫn mua thêm nếu cần, nhưng mua có mục đích: thêm dòng khác, hoặc thay đàn yếu. Đây là lúc nên tập thói quen so sánh tổ mua về với tổ tự tách — tổ nào bắt nhịp nhanh hơn, giữ đàn tốt hơn.

Giai đoạn trại ổn định

Phần lớn tổ mới đến từ đàn mẹ trong trại. Việc mua ngoài chỉ còn là bổ sung dòng mới định kỳ, mỗi lần một ít, từ nguồn đã biết. Tiền tiết kiệm được nên dồn vào thùng tốt, chỗ đặt tốt và cây hoa quanh trại.

Chọn đàn mẹ: chỗ quyết định chất lượng giống

Tổ con giỏi hay dở phụ thuộc nhiều vào đàn mẹ. Không nên tách từ đàn nào đang đông nhất vào lúc đó, mà từ đàn ổn định nhất qua nhiều mùa.

Muốn chọn được như vậy thì phải ghi chép. Một cuốn sổ, hoặc ghi trên điện thoại, mỗi tổ một mã, mỗi lần mở tổ ghi vài dòng. Sau vài mùa nhìn lại sẽ thấy rõ đàn nào đáng nhân.

Tổ mua về: kiểm trước khi trả tiền

1. Hỏi tổ được tách bao lâu rồi. Tổ vừa tách xong chưa có chúa đẻ ổn định thì rủi ro cao.
2. Xem ong ra vào ở miệng tổ trước khi đóng lại để chở. Đàn khoẻ ra vào đều, mang phấn về.
3. Nếu được mở, nhìn ổ trứng mới, bình mật, bình phấn. Thiếu một trong ba là đàn chưa vững.
4. Hỏi đàn mẹ đã nuôi ở đó bao lâu và có phải tổ bắt từ rừng không. Tổ rừng thì không nên mua.
5. Thoả thuận rõ cách chở, giờ chở. Xem thêm mục Đánh giá tổ giống để có danh sách kiểm đầy đủ.

Vì sao không nên chỉ tự nhân mãi

Tách nội bộ nhiều năm thì các tổ trong trại ngày càng gần nhau về dòng giống. Lúc mọi thứ thuận lợi thì không thấy gì, nhưng khi gặp một năm bất thường, các đàn có thể cùng yếu một lúc. Đưa vào một hai tổ khoẻ từ người nuôi khác trong vùng, nuôi ổn rồi dùng làm đàn mẹ cho lứa sau, là cách làm mới dòng mà không tốn nhiều.

Nhịp tách bao nhiêu mỗi năm thì tuỳ sức đàn và nguồn hoa quanh trại; chi tiết kỹ thuật ở mục Nhân đàn.

Mua tổ giống ở đâu cho yên tâm

Lời khuyên chung là mua từ trại có đàn mẹ nuôi lâu năm và chịu cho xem tổ. Trại ong dú Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh có tổ ong dú giống tách từ đàn trong trại, ngoài ra có mật ong dú, hộp quà mật và son dưỡng môi làm từ sáp ong dú. Khi trại đã đông tổ, việc ghi chép từng đàn mẹ sẽ đỡ hơn nhiều nếu dùng app quản lý trại ong thay cho sổ tay.

Câu hỏi thường gặp